maandbericht natuurwetenschappen september 2019

1 Vakgerichte info

1.1 Pedagogische begeleiders wetenschappen

Natuurwetenschappen voor de eerste graad – aspecten levende natuur: Marijke Covens marijke.covens@katholiekonderwijs.vlaanderen

Natuurwetenschappen voor de eerste graad – aspecten niet-levende natuur: Stefaan Lamonte  stefaan.lamonte@katholiekonderwijs.vlaanderen

Natuurwetenschappen: Stefaan Lamonte  stefaan.lamonte@katholiekonderwijs.vlaanderen

Biologie: Marijke Covens   marijke.covens@katholiekonderwijs.vlaanderen

Chemie: Stefaan Lamonte stefaan.lamonte@katholiekonderwijs.vlaanderen

Fysica: Wim Peeters wim.peeters@katholiekonderwijs.vlaanderen  

Wetenschappelijk werk: Stefaan Lamonte stefaan.lamonte@katholiekonderwijs.vlaanderen

1.2     Begeleiding wetenschappen

Leraren en directeurs kunnen een beroep doen op de vakbegeleiding voor pedagogische en didactische thema’s zoals hulp in verband met de interpretatie en implementatie van leerplannen, leerlijnen, evaluatie, onderzoekscompetentie, informatie over de nodige didactische infrastructuur, ondersteuning van beginnende leraren, … voor het onderwijs in de biologie, chemie, fysica, natuurwetenschappen en wetenschappelijk werk.

1.3     Vademecum - vakdocumenten - maandberichten

Voor elk wetenschappelijk vak vind je de gepaste en vakgebonden informatie in drie verschillende documenten:

  • Vakdocumenten: zijn verschillende documenten die specifiek voor het vak zijn opgesteld.
  • Vademecum: bevat informatie, richtlijnen en accenten voor het lopende schooljaar
  • Maandberichten: bevatten informatie voor aso, tso en bso studierichtingen.

Je kan ze hier downloaden.

1.4  Oproep

De maandberichten zijn een manier om pedagogische en didactische tips uit te wisselen, om informatie te bezorgen over nascholingen, wetenschappelijke literatuur en wetenschappelijke weetjes aan te brengen, … Met andere woorden een maandbericht bevat informatie die een hulp kan zijn bij het lesgeven en klashouden.

Wie leuke ideeën en/of interessante tips heeft, kan ze altijd doorspelen. Bij toeval of na lang zoeken vinden we vaak een goed, tot zeer goed fragment/animatie… over thema’s uit de biologie, chemie of fysica. Wie een geschikt fragment vindt, mag de link doorsturen. Vermeld onderwerp en jaar waarin je het gebruikt, dan nemen we dit op in het volgende maandbericht. Ook toets- en of examenvragen mogen steeds doorgestuurd worden.

1.6 Veilig experimenteren

Voor demonstratie-experimenten en leerlingenexperimenten worden er ook tijdens de lessen biologie en bij de realisatie van de onderzoekscompetentie  talrijke chemische producten gebruikt. We dienen dus rekening te houden met mogelijke gevaren en risico’s. We dienen tijdens de lessen elementaire vaardigheden aan te leren in het kritisch, veilig en milieubewust omgaan met chemicaliën.

De verantwoordelijkheid voor het veilig en milieubewust omgaan met chemicaliën op school ligt op de eerste plaats bij het schoolbestuur als eindverantwoordelijke voor de veiligheid en gezondheid op school. Dit neemt niet weg dat alle leerkrachten die gebruik maken van chemicaliën tijdens hun onderwijsopdracht op school, evenals de preventieadviseur, de milieucoördinator en de directie, verantwoordelijk kunnen gesteld worden, indien zij onvoorzichtig zijn en/of onvoldoende voorzorgen nemen.

De vakoverschrijdende eindtermen milieueducatie geven aan dat het verstandig omgaan met chemicaliën en grondstoffen een belangrijk leerproces is, waarbij kennis, inzicht en vaardigheden stapsgewijs de plaats moeten innemen van chemofobie, faalangst en onkritische en gevaarlijke omgang met stoffen.

Het is in de vaklokalen voor alle  natuurwetenschappen dat dit leerproces ten volle tot ontplooiing kan en moet komen.

De COS brochure (2014) (Chemicaliën op school) vermeldt aanbevelingen voor het gebruik van chemicaliën , algemene preventiemaatregelen en preventiemaatregelen voor enkele gevarenklasse. De brochure vermeldt ook een aanbevelingslijst van stoffen en bijhorende codes. Er wordt voor elk product vermeld vanaf welke graad het gebruikt mag worden,  welke de H- en P- codes van toepassing zijn, hoe het product moet ingezameld worden (zgn. watergevarenklasse). Bron:  Cos brochure p 94

Het volgen van de aanbevelingen in deze brochure ontslaat de school niet van het opvolgen van de regelgeving in verband met het omgaan met chemicaliën zoals weergegeven in de wetgeving. De lijst van te gebruiken producten die vermeld worden in de Cos brochure is ruimer dan lijst van  agentia en procedés die als bijlage bij het K.B. van 3 mei 1991 (betreffende de werkzaamheid van jongeren op het werk) gevoegd is. 

Om die reden dringt zich een zekere voorzichtigheid op.  Lees de etiketten van de gebruikte producten, raadpleeg de Cos brochure, maak gebruik van verdunningen, gebruik bij twijfel alternatieve producten en  schat risico’s zo goed mogelijk in.

2 Aankondigingen

2.1     Vormingsaanbod regio Mechelen-Brussel

2.1.1 Nascholingsaanbod

In de maandberichten natuurwetenschappen wordt regelmatig verwezen naar het aanbod van de nascholingen. Je kan deze steeds raadplegen via nascholing.be > Aanbod > regio Mechelen-Brussel > secundair onderwijs. In de maandberichten wordt het aanbod voor NW steeds toegelicht.

2.1.2 Aanvangsbegeleiding door de pedagogische begeleiding regio Mechelen-Brussel

Als nieuwe leraar kan je voorondersteuning terecht bij je vakbegeleider. Jouw school heeft de mogelijkheid om je hiervoor in te schrijven. Eens ingeschreven zal ik met jou contact opnemen om een afspraak te maken voor een persoonlijk coachingsgesprek in jouw school. Verdere info vind je ook bij je directie/mentor of via deze rechtstreekse link.

2.1.3 Voorstelling van het nieuwe leerplan Natuurwetenschappen voor de A-stroom (herhaling 2019)

Op donderdag 3 oktober 2019 in Mechelen  van 14.00 tot 16.00 Link 

2.1.4 Voorstelling van het nieuwe leerplan Natuur en ruimte voor de B stroom (herhaling 2019)

Op donderdag 3 oktober 2019 in Mechelen van 16.00 tot 18.00 Link 

2.1.5 Werkwinkels rond evalueren van vaardigheden, goede onderzoeksvraag en hypothese stellen, STEM beroepen

Op woensdag 13 november 2019 in Leuven. De drie werkwinkels worden gelijktijdig gegeven en 3 maal herhaald. Info volgt later.

2.1.6 Lerende netwerkgroep Natuurwetenschappen 1° graad A-stroom

Op woensdag 15 januari 2020 van 14.00 tot 16.00.  Link 

2.1.7 Lerende netwerkgroep Natuur en ruimte 1° graad B-stroom

Op woensdag 15 januari 2020 van 14.00 tot 16.00. Link 

2.1.8 Leerplanvoorstelling van het leerplan wetenschappen in de basisoptie moderne talen - wetenschappen in de A- stroom van de eerste graad

Op woensdag 4 maart 2020 van 14.00 tot 16.00 in Mechelen.  Link 

2.1.9 Voorstelling en toelichting bij de basisoptie wetenschappen en sport voor wetenschapsleerkrachten en leerkrachten lichamelijke opvoeding uit de eerste graad van het secundair onderwijs

Op woensdag 4 maart 2020 van 14.00 tot 16.00 in Mechelen.  Link  

2.2     Extern aanbod

2.2.1    Nascholingen CNO (Antwerpen)

Voor meer informatie kan je terecht op de website.

2.2.2    Nascholingen Pedic (Gent) en UGent

Voor meer informatie kan je terecht op de website van Pedic en via UGent

2.2.3    Nascholingen KHLim (Hasselt)

Voor meer informatie kan je terecht op de website.

2.2.4    Nascholingen KUL

Voor meer informatie kan je terecht op de website.

2.2.5    Nascholingen VUB

Voor meer informatie kan je terecht op de website.

2.3     Varia

2.3.1 24° Vlaams congres van leraars wetenschappen  

Ons jaarlijks congres gaat ditmaal door op zaterdag 16 november 2018 aan de KU Leuven, Campus Arenberg III, Celestijnenlaan 200 - Gebouw F, Heverlee. Vanaf 1 september kan je op de congreswebsite het programma raadplegen en vanaf 5 september kan je online inschrijven voor de lezingen of workshops van je keuze. Houd er rekening mee dat het aantal deelnemers per workshop beperkt is; wees er dus tijdig bij!

2.3.2 Wetenschapsvakken binnen een katholieke dialoogschool

In de wetenschapsvakken kom je als leraar regelmatig uit op gevoelige thema’s. Achter en onder de technische aspecten van vak zitten vaak indringende vragen. Enkele voorbeelden: 

Sluiten wetenschap en geloof elkaar uit? Mag je knutselen aan mensen? Ga je in dialoog over evolutietheorie of homoseksualiteit? Hoe doe je dat?

De verleiding is groot om levensbeschouwelijk vragen te negeren en de paraplu op te steken: ‘Vraag dat aan leerkracht godsdienst of levensbeschouwing.’ Dan mis je een unieke kans om met de leerlingen effectief in dialoog te gaan. Vanuit het concept van de katholieke dialoogschool is ‘Wetenschapsbalans’ een mooi project dat de levensbeschouwelijke dialoog wil promoten. Wetenschapsbalans is een methodiek die leerkrachten wetenschappen, PAV of levensbeschouwing ondersteunt om controversiële thema’s op de snijlijn van wetenschap en maatschappij aan te pakken. Het doel is een dialoog met leerlingen over controversiële thema's in de grootstedelijke wetenschapscontext te leren faciliteren. De ontwikkelde gespreksmethode is gebaseerd op de socratische gespreksmethodiek.

Wetenschapsbalans nodigt leerkrachten secundair uit om deel te nemen aan een studiedag op maandag 30 september 2019. De deelnemers worden opgeleid om met deze methodiek aan de slag te gaan.

2.3.3 Playful Science 13

Het eerstvolgende festival Playful Science 13 vindt plaats op zaterdag 5 oktober 2019 (dat is iets vroeger dan gewoonlijk om de Belgische delegatie toe te laten zich voor te bereiden voor het festival in Cascais). Het evenement vindt dit jaar plaats in de Nelson Mandela zaal, gebouw Q van de VUB, Pleinlaan 2, 1050 Brussel, te bereiken via ingang nr 13.
U kan zich nu reeds inschrijven via volgende link
Alle informatie over het festival evenals de link om in te schrijven zijn te vinden op de website.

2.3.4 Dag van de Maakbare Mens  

DNA beheerst het wetenschapsnieuws. Dankzij een nieuwe techniek kunnen we nu met eenvoudig knip- en plakwerk genen veranderen. Bij zwangere vrouwen wordt sinds een paar jaar standaard en met terugbetaling getest of hun kind het syndroom van Down heeft. Bedrijven verleiden ons met DNA-testen en de belofte je te vertellen hoeveel procent Viking-bloed er door je aderen stroomt. De Vlaamse overheid lanceert een DNA-databank zodat mensen onbekende familieleden kunnen opsporen.

Wat moeten we hier allemaal van denken? Winnen we hiermee de strijd tegen genetische ziekten? Of zullen we ons net meer zorgen maken over onze gezondheid? En zal de drang naar perfectie ons verlammen?

Kom op de Dag van De Maakbare Mens, zaterdag 12 oktober 2019, te weten hoe nieuwe genetische technologieën onze gezondheid en ons leven beïnvloeden. Experts geven je graag hun mening, wat is de jouwe?   De Centrale Kraankindersstraat 2, 9000 Gent

2.3.5  Plantentuin in Meise vraagt 'jonge pioniers'

Plantentuin van Meise is in de prijzen gevallen. De Plantentuin kreeg van de Internationale Vereniging van Botanische Tuinen een speciale erkenning voor zijn unieke verzameling levende planten en  is voortaan een "Advanced Conservation Practitioner". Hij kreeg die erkenning van de Botanic Gardens Conservation International (BGCI) na een diepgaand onderzoek van onder meer de conservatiewaarde van de levende collecties, het wetenschappelijk onderzoek, de opleiding en specialisatiegraad van het personeel, de geleverde inspanningen voor educatie en bewustmaking en het naleven van de internationale conventies.De   In haar rapport looft de Internationale Vereniging ook het wetenschappelijk onderzoek en de specialisatiegraad van het personeel. De Plantentuin in Meise bij Brussel bewaart meer dan 1000 plantensoorten die nergens anders ter wereld bewaard worden.

Momenteel zijn ze volop bezig met een project rond invasieve soorten, genaamd 'Groene Pioniers'. Dat project richt zich tot verschillende doelgroepen, en één luikje, het luik 'Jonge Pioniers' richt zich tot leerlingen van de 2de graad secundair onderwijs van sterk wetenschappelijke richtingen. Je vindt de flyer en de informatie samen met een inschrijvingsformulier.op de website

2.3.6   Een wetenschapper in de klas en op bezoek bij de wetenschap

Aanbod KUL: Misschien bent u al vertrouwd met Scientist@School? U kan een wetenschapper uitnodigen voor een les in uw klas of een lezing voor de hele school. Het vernieuwde aanbod vindt u via de website. Het aanbod verandert geregeld, het loont wellicht de moeite om af en toe eens te kijken.

Aanbod VUB: Bezoek de VUB- campus met je klas. (Of volg een workshop of nascholing op maat) Zin in een klasactiviteit als aanvulling op je les? 

Ook op www.wtnschp.be vind je informatie.

Open BioLab Brussels: het Open BioLab Brussels is een initiatief van de opleiding Biomedische Laboratoriumtechnologie van de Erasmushogeschool Brussel. Het Open Biolabo Brussels zet  elke donderdagavond van 18u tot 21u30 zijn deuren open (tijdens de lesweken).

2.3.7 Technopolis

Het nieuwe aanbod voor scholen vind je hier terug.

2.3.8 RVO-Society

Het nieuwe aanbod nascholingen 2018-2019 is terug te vinden via deze link.

2.2.9 Vormingen en activiteiten georganiseerd door milieu-educatieve centra

De drie Vlaamse Kennis- en Vormingscentra voor Natuur en Milieu van het Departement Leefmilieu, Natuur en Energie, beter gekend als De Helix, De Vroente en De Nachtegaal, hebben hun krachten gebundeld. Een ruim en gevarieerd aanbod aan vormingen en activiteiten is het aantrekkelijke resultaat.

Je vindt op de websites ook een educatief aanbod voor het secundair onderwijs. Met dit aanbod willen de centra ideeën aanbieden om op een boeiende manier praktijkgerichte activiteiten op te zetten.

Indien je een zinvolle invulling zoekt voor een studiedag, een vorming in het kader van Milieuzorg Op School, een milieudag, een activiteit voor leerkrachten, natuurouders, dan vind je onder het item vormingen zeker ideeën. De workshops worden op vraag aangeboden op een locatie naar keuze. De syllabus en de verplaatsingskosten van de lesgever worden aangerekend. Een vorming in één van de centra is gratis.

De brochures met het educatieve aanbod van het PIME voor het komende schooljaar kan je aanvragen via de website. 

2.3.10 NME-zine

Het NME-zine informeert over evoluties in de natuur- en milieu-educatieve sector, stimuleert netwerkvorming binnen deze sector en maakt het brede publiek warm voor actuele milieuproblemen door vernieuwende educatieve acties, pakketten en publicaties. Via de website van het departement Omgeving kan je online dit elektronisch magazine raadplegen.

2.3.11 Pl@ntNet

Pl@ntNet is een gratis applicatie (voor iOS of Android) die reeds sinds 2016 bestaat. De app steunt op een automatisch identificatiesysteem voor planten, gebaseerd op foto's, en dit door vergelijking met een botanische fotodatabank. Het volstaat met je smartphone een foto te maken van een bloem of een blad van de plant en na een druk op de knop krijg je een aantal mogelijkheden, waartussen je (meestal) zeer snel jouw exemplaar herkent. Via de website kan je ook door het invoeren van een afbeelding met een computer of tablet de plant determineren. Meer info.

2.3.12 Biotoopstudie van een vijver

Leerkrachten die met hun leerlingen een biotoopstudie van een vijver willen uitvoeren kunnen op de website van het Limburgs Provinciaal Natuurcentrum twee praktische bundels downloaden: een handleiding voor de leerkracht en en een werkboekje voor de leerlingen.

2.3.13 Biolinks

Om je het zoeken op het Internet wat makkelijker te maken heeft VOB (Vereniging voor het onderwijs in de biologie, de milieuleer en de gezondheidseducatie – vzw) voor jou een reeks adressen samengesprokkeld en gerubriceerd.

2.3.14 Puzzelen voor biologie

Op de website BIOPUZZEL vind je honderden kruiswoordpuzzels, meerkeuzevragen en invuloefeningen over alle mogelijke biologische onderwerpen. Eens een leuk alternatief voor een toets!

2.3.15 Inner Body

Een uitgebreide reeks mogelijkheden om het menselijk lichaam te verkennen vind je op de Amerikaanse website Inner Body. Alles is zeer verzorgd en met een mooie lay out. 
De leerlingen zullen het interactief karakter van de website zeker op prijs stellen. 

2.3.16 Online flora

Nu de natuur weer volop ontwaakt is het misschien de gelegenheid om met de leerlingen enkele lentebloeiers te determineren. Dit kan op hun niveau moeiteloos met de Flora van Nederland, die toelaat op een eenvoudige manier meer dan 500 planten op naam te brengen. Dat het gros van de beschreven planten ook in België voorkomt is natuurlijk mooi meegenomen!

2.3.17 Scientias.nl

Op Scientias.nl vindt u het laatste nieuws over wetenschap, oftewel over astronomie, ruimtevaart, technologie, fysica, gezondheid, psychologie, biologie, weer, klimaat en geschiedenis. In Nederland en België is Scientias.nl de grootste populair-wetenschappelijke nieuwssite (bron: STIR). Iedere dag selecteert men de beste papers en werkt men die uit tot nieuwsartikelen. Men heeft connecties met veel wetenschappers en universiteiten in binnen- en buitenland en men weet daarom meteen als een paper in een wetenschappelijk vakblad wordt gepubliceerd. Men publiceert alleen nieuws dat in een wetenschappelijk vakblad staat.

3.3.18 Lessenpakket rond erfelijkheid, evolutie,  kankeronderzoek, bloedgroepen..... 

De Praktijk bedacht, ontwikkelde en produceerde zestien jaar lang onderwijsmateriaal, zowel op eigen initiatief als in opdracht. De Praktijk is officieel gestopt. Je kan het materiaal echter terugvinden op MEMO , Learnbeat en ook via Bioplek 

3.3.19 Ekoli 

Ekoli brengt wetenschappen in de praktijk voor kansengroepen, jongeren van 6 tot 18 jaar en leerkrachten, via praktische en moderne workshops op maat. De vzw wordt gedragen door een jong team van vrijwilligers, dat zich inzet voor de promotie van biowetenschappen in en naast het onderwijs.

2.3.20 Interessant materiaal

www.chemieleerkracht.be 

Sensoa: de website van sensoa  ondersteunt leraars bij de relationele en seksuele vorming van kinderen en jongeren. Je vindt er nieuws, tips, achtergrond én een uitgebreid overzicht van vormingen en meer dan 1.000 leermiddelen. Op deze site vind je ook tips rond ‘hoe start je een beleid rond seksuele vorming op school’.

Universiteit van Vlaanderen 

Naar analogie universiteit van Nederland. Op 30 september is  de Universiteit van Vlaanderen officieel van start gegaan. Bedoeling is om jaarlijks honderd colleges van professoren aan te bieden via het internet, radio en tv. Daarvoor werken de vijf Vlaamse universiteiten samen met Knack en VRT. De moeite waard en zeker bruikbaar in de klas.

Via de volgende link kom je aan de weet hoe je ook zonder internet een filmpje kan  downloaden.

Kennislink nieuws uit de wetenschap; de wetenschap achter het nieuws

Scholierenwerkstukken  

Simulatie van natuurlijke selectie 

Voederbollen beïnvloeden evolutie van de koolmees 

Shazam voor natuurfanaten: app herkent bloemen, planten en insecten   

Via de website van De Redactie www.deredactie.be kan je heel wat interessant materiaal vinden om een les te starten en de artikels kunnen ook gebruikt worden in toetsen en examens. 

Dossier over het belang van bijen

Dossier over het belang van wespen

 

    Herhalingen (zie maandberichten vorige maand)

 

Met vriendelijke groeten

De pedagogische begeleiders

Natuurwetenschappen eerste graad – aspecten levende natuur

Marijke Covens, J. Mehaudensstraat 25, 1600 Sint-Pieters-Leeuw – 02 377 19 29 –

marijke.covens@katholiekonderwijs.vlaanderen

Natuurwetenschappen eerste graad – aspecten niet-levende natuur

Natuurwetenschappen  en Wetenschappelijk werk

Stefaan Lamonte, Wijngaardstraat 123, 1703 Schepdaal - 02 377 03 41

stefaan.lamonte@katholiekonderwijs.vlaanderen